Ka watiyo gi wach mar "toilet" sani, wawinjo ka en wach ma ji mang'eny tiyogo pile ka pile-ma ok wabedo ka wachung' ahinya penjo. To wach ma sani nitie en mana wach manyien e rang’iny mabor mar gik ma ondiki e wi gimoro ma osebedo ka dwarore ahinya e ngima dhano kuom higni gana gi gana.
Mondo waduok penjo ma wacho ni "Toilet ne iluongo ang'o e chakruok?," nyaka wawuoth e kind oganda machon, lokruok mag dhok, kod paro mag kit oganda kuom ler-ka wafwenyo kaka oganda ne miyo nying (kendo ne gineno) gik ma ne ochwegi ma ne dwarore ahinya.
Oganda machon: "Toilet" Mokwongo kod Nyingegi
Mabor kapok wach mar "toilet" obedoe, oganda machon ne oloso yore madongo mag rito ler-kendo ne gin gi weche mopogore opogore mag gik ma ne giloso, ma kinde mang’eny ne gitudore gi tich kata kaka ne giloso.
1. Piny Mesopotamia kod “Got Mapile” (higa 3000 kapok Kristo obiro)
Achiel kuom yore machon mong'ere mag lwoko ler ne ochakore e piny Mesopotamia machon (Iraq ma sani), chiegni higa mar 3000 BCE. Mier mag jomanigi mwandu kod udi ma ji duto tiyogo ne nigi kuonde matindo ma ne olor ma ne oriwre gi buche ma ne ni e bwo piny ma ne choko yugi. Buchego ne ong’ere kaka .bur mag pi(kowuok e dho Latinweyo, ma tiende en “keto”), wach ma pod itiyogo nyaka sani e lero kama pi ma okler kanoe piny. Mopogore gi toilet mag kindegi, ne gigeno kuom teko ma kelo gik moko piny moloyo pi, kata kamano, ne gitiyo gi tich maduong’ achiel: pogo dhano gi gik ma ne giketho.
2. Misri machon kod "Kimbe mag Lwok".
E piny Misri machon, ler ne tudruok machiegni ahinya gi dini, kendo jodongo ne tiyo kod gik ma ne oting’ore malo, ma ne chal gi situl- ma ne nigi buche ma ne ng’ato nyalo ng’iewo e ng’injo kata e ng’injo. Gigo ne ok iluongo ni “toilet” (wach ma ne ok bi bedoe kuom higni gana gi gana) to kinde mang’eny ne iluongogi ni .kar lwoko (sesh) kata mana "kombe ma ok owinjore." Ne igolo pi e pong’o ma ne ni e bwogi kinde ka kinde kendo ne iyike, ma nyiso kaka piny Misri ne ong’eyo weche mag ler e kindeno.
3. Rumi machon: “Od lak” kod “Forika”
Jo-Rumi notimo lokruok maduong’ e yor ler mar ji duto ka gitiyo gi ute ler madongo ma ji duto tiyogo ma iluongo niforikae(achiel:Forika). Gik ma ne olosi gi kitego, ma ne yudore e bombe kaka Rumi kod Pompeii, ne nigi kombe ma ne olosi gi kidi madongo e wi mtoka ma ne ng’ich, ma ne ting’o yugi mabor gi kuonde ma ne nitie boma. Wach mar “forika” nyalo bedo ni owuok e dho LatinForis, tiende en "oko"-nikech kinde mang'eny, ot ma ne itiyogo chon ne yudore oko mar udi. Jo-Rumi bende ne tiyo kod wachno .kar yweyo(kuomlum, "lwoko") mar ng'ato ka ng'ato matin, ma en wach ma ne bang'e olokore obedo "latri" e dho Ingresa kendo pod itiyogo e weche mag lweny kata e weche mag ng'ato ka ng'ato nyaka sani.
Kinde machon nyaka kinde machon: Nying’ kod paro ma lokore
Bang’ lwar mar Pinyruodh Rumi, yore mag rito ler ne dok piny e piny Ulaya, kendo weche ma ne itiyogo e ng’ado ot ne obedo ma ok owinjore (kendo kinde mang’eny ne ok owinjore) ma nyiso ni ne olosogi mayot kendo ma ne ok oting’o ler mang’eny.
Lewni mag puodho
E udi madongo mag kinde machon, kar yweyo ma ne ji mang’eny tiyogo ne en ot matin kata ng’injo ma ne dhi kowuok e gorofa ma malo nyaka e got kata bur ma ne ni piny. Wachno wuok e dho-France machon .- lewni, tiende en "jarit lewni"-tudo ma ng'ato nyalo bedo gi bwok, nikech kinde mang'eny ji ne kano lewni e garden mondo gigeng' winyo (ng'ich matek mar yugi ne geng'o winyo).
Oboke
Ka ne ochopo e higni mag 1600, wach mar “privy” (ma owuok e dho Latinkar kende, "ma ng'ato owuon") ne obedo gi huma kuom toile matindo ma oum ma ni oko. Ne oketo ler kuom bedo gi ng’ato achiel, ma ne en gima ne ji paro ahinya kaka oganda ne ochako keto pachgi ahinya kuom bedo gi tim makare.
Ot mar Ofis
Wach ma ne oting’o weche mang’eny e higni mag 1700, "ot mar ofis" ne otigodo e loso toilet ma iye kata ma ni e iye e udi mag jomanigi mwandu, kendo ne oketo kar tichno kaka gima tiyo (ka ok en gima kelo mor) e ngima mar pile ka pile.
Dongruok mar "Toilet": Kaka Wach mar Jo-France Nokawo Loch
Nying' mar "toilet" ma watiyogo sani nigi chakruok ma ng'eny ma kelo wuoro-mabor ahinya gi tudruok mare ma sani gi yugi. Owuok e dho-France .ot mar yweyo, ma ne okwongo nyiso “lewni matin” kata “taulo” ma ne itiyogo e loso del. Kuom kinde,ot mar yweyone olokore mondo onyis yo duto mar rwako lewni kendo loso gik moko (par wach ma wacho ni “mesa mar toilet” ma nyiso gik ma onge gimoro).
E senchari mar 18, kaka yore mag lwoko ei ot ne ochako bedo maber (kuom erokamano ne jogo machalo kaka John Harrington{1}}mane oloso ot mar lwoko pi mokuongo e higa mar 1596-kod bang'e Thomas Crapper, mane omiyo ji ong'eyo kendo loso yore mag lwoko pi), wach mar "ogruok" ne ochako lokore.
Jo ot ma ne nigi mwandu ne ochako medo ute matindo ma ne ni machiegni gi ute nindo ma ne itiyogo e loso gik moko-kendo utego kinde mang’eny ne nigi ot mar ng’ato owuon. Kuom kinde, nying ot (“toilet”) ne ochako tudruok gi gino ma ne itiyogo. Ka ne ochopo e higni mag 1900, kaka mtoka ma ng’ato nyalo ng’iewo ne osebedo ka ng’eny ahinya e udi kod kuonde ma ji mang’eny romoe, “tole” ne oseloko chuth weche machon kaka “lewni mag ot” kod “lewni mag ng’ato” e dho Ingresa ma pile ka pile.
Ang’o momiyo Historia Mae Owinjore?
Kaka nying’ mar toilet nowuok, nyisowa gik mathoth moloyo mana wach mar dhok-onyiso kaka oganda osebedo ka neno ler, rito weche mag ng’ato achiel, kod dwaro mag dhano kuom kinde. Chakre "forica" mar Jo-Rumi (kama ji duto romoe, kama ji duto romoe) nyaka "lewni" mag kinde machon (ma en gik ma tiyo e ot mar ruoth) nyaka "toilet" ma sani (ma en gima dwarore e ot), nying ka nying nyiso lokruok e teknolojia, kit oganda, kod puonj.
Kawuono, wanyalo kawo wach mar "toilet" kaka wach ma ok owinjore-to wuodhe kowuok e wach mar loso gik moko e dho-France nyaka wach mar loso gik moko e piny mangima en paro kaka kata weche ma ng’ato nyalo ng’eyo ahinya nigi weche machon ma ok geno. Kinde machielo ka itiyo gi ot mar ng’ato, inyalo paro kaka ne ochakre chon: "forica" e piny Rumi, "garderobe" e od ruoth, kata "goyo pi" mayot e Mesopotamia-duto kelo wach ma wang'eyo kawuono.
